Pracownia fotograficzna

Sposób funkcjonowania pracowni fotograficznej Muzeum Miejskiego w Gdańsku (Stadtmuseum Danzig) udało się zrekonstruować na podstawie przedwojennych negatywów oraz dokumentów archiwalnych (spis jednostek archiwalnych można znaleźć pod tekstem).

Dzięki zachowanym negatywom, na których uwieczniono głównie zbiory i zdjęcia ekspozycji Muzeum Miejskiego w Gdańsku, uzyskano informacje na temat organizacji przestrzeni do fotografowania oraz rodzaju aparatów i nośników, z jakich korzystano przy wykonywaniu i wywoływaniu zdjęć. Część z nich wprawdzie nie dotyczy bezpośrednio pracy w Muzeum Miejskim, jednak dostarcza informacji na temat dodatkowych obowiązków pracowników oraz rodzajów gromadzonej dokumentacji wizualnej. Negatywy przedstawiają m.in. wnętrza gdańskich zabytków, takich jak kościół Najświętszej Marii Panny czy Dwór Artusa, widoki Gdańska oraz zdjęcia ilustracji stanowiących zapewne materiał ikonograficzny i porównawczy wykorzystywany przez pracowników muzeum przy organizacji wykładów. Ponadto, negatywy, które przedstawiają wnętrza gdańskich zabytków, stanowią odrębny zbiór związany z postacią Willego Drosta, dyrektora Muzeum Miejskiego, który pełnił również funkcję konserwatora ds. dzieł sztuki i rzemiosła artystycznego i Państwowego Kuratora Zbiorów Muzealnych w Prusach Zachodnich.

Na podstawie dokumentu znajdującego się w Archiwum Państwowym w Gdańsku można potwierdzić, ze muzeum posiadało własną pracownię fotograficzną z ciemnią. Wykonywaniem i opracowywaniem zdjęć w Muzeum Miejskim w Gdańsku zajmowali się pracownicy muzeum, m.in. konserwatorzy Paul Haustein i Paul Gronert oraz Dorothee Hildebrand, zatrudniona specjalnie do wykonywania fotografii rzemiosła artystycznego, szczytów gdańskich kamienic oraz materiałów przeznaczonych do wykładów. Do jej obowiązków należały również organizacja oraz uporządkowanie archiwum fotograficznego muzeum. Z zachowanych źródeł wynika, że proces organizacji pracowni fotograficznej w Muzeum Miejskim rozpoczął się co najmniej za czasów dyrektury Waltera Mannowskiego. Do tamtego czasu muzeum zamawiało zdjęcia na zewnątrz. Początkowo korzystano z usług atelier fotograficznego Gottheil und Sohn. Prawdopodobnie najstarsze szklane negatywy, datowane w spisie na rok 1915, zostały wpisane do inwentarza dopiero w latach dwudziestych. Na podstawie chronologii wpisów ustalono, że spis zaczęto prowadzić między rokiem 1922 a 1924, od tych też lat zaczyna pojawiać się w spisie informacja, że zdjęcia zostały wykonane przez muzeum.

Fotografie w Muzeum Miejskim w Gdańsku wykonywano na dwóch rodzajach nośników: na szklanych negatywach oraz błonach fotograficznych. Najwięcej przedwojennych negatywów zachowało się w postaci szklanych płytek. W Muzeum Miejskim używano klisz o różnych formatach, najczęściej były to: 13 × 18 cm, 18 × 24 cm, 9 × 12 cm, 6 × 9 cm, 6,5 × 9c m, 8,5 × 10 cm. Na potrzeby muzeum zdjęcia na szklanych negatywach powstawały przez ok. 27 lat. Drugim rodzajem materiału światłoczułego wykorzystywanego w Muzeum Miejskim były błony fotograficzne. Te, które zachowały się do dziś, to błony zwojowe, czyli nawijane na rolkę. Błony fotograficzne tego typu stosowano w aparatach małoobrazkowych. Zachowane w Muzeum Narodowym w Gdańsku przedwojenne błony fotograficzne to przede wszystkim ‒ podobnie jak w przypadku klisz szklanych ‒ materiały marki AGFA, ale także marki Perutz. W obu przypadkach są to błony 36-klatkowe o wymiarach 24 × 36 mm. Do wykonywania zdjęć wykorzystywano przynajmniej kilka rodzajów aparatów wielko- i średnioformatowych – dla szklanych negatywów, natomiast dla błon fotograficznych ‒ aparatu małoobrazkowego (marki Zeiss-Ikon A.G., model Contax I, produkowanego w latach 1932‒1936). W Muzeum Miejskim wykonywano również mikrofotografie, dzięki którym wyodrębniano wybrane partie fotografowanych dzieł sztuki, takie jak np. sploty tkanin czy punce w przypadku metali. Innym sposobem powiększenia fotografowanego obrazu było wykorzystanie powiększalników, których zazwyczaj używano do wykonywania kopii optycznych negatywów.

Zdjęcia wykonywano bezpośrednio na ekspozycji lub w prowizorycznie przystosowanym do tych celów miejscu wydzielonym z przestrzeni muzeum, a także w takich pomieszczeniach, jak biblioteka czy gabinety pracowników. Poza ekspozycją i pomieszczeniami muzealnymi fotografie wykonywano również na zewnątrz. Przygotowując przestrzeń wokół muzealium, które zamierzano sfotografować, brano pod uwagę ograniczenia przestrzeni i jej odpowiednie przystosowanie poprzez rozproszenie źródła światła oraz zorganizowanie neutralnego tła dla lepszego wydobycia kształtu fotografowanego przedmiotu. Rzeźby, obiekty rzemiosła artystycznego czy tkaniny często ustawiano na specjalnie konstruowanych podestach i półkach okrytych białą tkaniną. Obrazy w przeważającej większości fotografowano na sztalugach. Po wykonaniu zdjęcia negatywy były opisywane poprzez nadanie im numeru oraz umieszczenie ich opisu w spisie szklanych negatywów. Prowadzono też rejestry odbitek, w których zapisywano, co przedstawiono na każdej z nich, przez kogo została wykonana oraz datę wykonania i jej wymiary.

Fotografie wykonywane i opracowywane przez pracowników Muzeum Miejskiego służyły przede wszystkim jako dokumentacja wizualna muzealiów. Zdjęcia wykorzystywano także przy organizacji i dokumentacji wystaw stałych i czasowych. Ciekawym zbiorem negatywów są te, które przedstawiają fotografie ilustracji z książek. Stanowiły one materiał ikonograficzny używany przez pracowników muzeum w przygotowaniu wykładów. Ponadto, zdjęcia wykonywano w celu dokumentowania prac konserwatorskich czy inwentaryzacji zabytków Gdańska i okolic (zachowane negatywy o tej tematyce związane są głównie z działalnością Willego Drosta jako konserwatora miejskiego). Tworzona w Muzeum Miejskim fototeka zawierała zarówno wizerunki zbiorów, zdjęcia gdańskich zabytków i materiały ikonograficzne do wystaw i wykładów.